Masculiniteit; wat is het en wanneer wordt het toxisch?

Nu het klassieke manbeeld onder druk van gelijke seksen steeds meer losgelaten wordt, ontstaat er voor veel mensen van volwassen leeftijd een zoektocht. Hoe moet je je als ‘man’ gedragen in een tijdperk waarin de vaste rolverdeling nagenoeg verdwenen is. In dit artikel lees je alles over masculiniteit; wat is het en wanneer wordt het toxisch?

Wat is masculiniteit?

Masculiniteit is de mate waarin iemand mannelijkheid toont. De aanname is dat jongens uiteindelijk ‘man’ moeten worden en gedrag moeten laten zien dat daarbij past. Nu de klassieke rolverdeling tussen mannen en vrouwen en ook de opvattingen over geslacht veel flexibeler zijn geworden, ontstaat daarmee de zoektocht bij adolescenten. Want wat is ‘mannelijkheid’ dan precies? Hoe je als man hoort te voelen, te denken, te communiceren en welke verantwoordelijkheden je hoort te dragen, is voor veel mensen van het mannelijk geslacht een vraagteken.

Vragen die horen bij masculiniteit

Welke vragen stellen mensen van volwassen leeftijd zichzelf?

• Ben ik nog wel zichtbaar als ik mijzelf niet opdring?
• Als ik niet ‘win’, doe ik er dan wel toe?
• Wat blijft er over als ik níet succesvol ben?
• Ben je wel een man als je twijfelt, of faalt?
• Emoties tonen is een teken van zwakte. Toch?
• Is oprechte verbinding met anderen niet risicovol?
• Wat ben ik waard als ik geen ‘waarde toevoeg’ voor anderen?
• Waar ligt het midden tussen assertiviteit en dominantie?
• Hoe krijg ik erkenning voor wie ik ben en wat ik ben?

De oplossing volgens de manosphere

Vragen over masculiniteit gaan vooral over zelfbeeld en hoe je je verhoudt tot de omgeving. Het is een complex vraagstuk dat gaat over gezien worden en over onvoorwaardelijke acceptatie. Het raakt de angst om irrelevant te zijn, afgewezen te worden en gaat vaak gepaard met gevoelens van schaamte of jaloezie. Om deze complexe klus níet op te pakken, is er een oplossing verzonnen. Deze denkwijze wordt de ‘manosphere’ genoemd; een plek waar mensen samenkomen en eenvoudige antwoorden formuleren op complexe vragen. De talloze YouTube kanalen en social media over dit onderwerp prediken de volgende tips.

• “Zorg dat je opvalt. Niemand geeft iets om bescheiden mannen”;
• “Winnen is het enige dat telt. Niemand onthoudt de tweede plek”;
• “Zonder succes bén je niets. Je status is je identiteit”;
• “Twijfel is voor zwakke mensen. Falen is een keuze. Blijf grinden”;
• “Hou je emoties voor jezelf. Kwetsbaarheid is gevaarlijk”;
• “Verbinding maakt je afhankelijk. Controle is veiliger dan intimiteit”;
• “Je waarde = je nut. Lever resultaat, anders ben je vervangbaar”;
• “Dominantie ís de norm. Als jij het niet pakt, pakt een ander het”;
• “Niemand geeft je iets. Pak wat je pakken kunt. Verdien respect met kracht en resultaat.”

De manosphere adviseert om de inwendige geldingsdrang vooral te laten zien. Dit legitimeert dominant gedrag. De manosphere biedt simpele, stoere antwoorden op complexe vragen. Niet om echt te helpen, maar om het gevoel van controle terug te krijgen. Het bereiken van status via imitatie en ironie als verdedigingsmechanisme. De omgeving mag hier vervolgens mee om gaan.

Wat is toxische masculiniteit?

Masculiniteit wordt toxisch, zodra de omgeving het gedrag als verstikkend ervaart. De kern van masculiniteit is dat je jezelf moet laten gelden, om gezien en gehoord te worden. In combinatie met het beeld dat er maar één de winnaar kan zijn, betekent dit dat er altijd sprake is van een wapenwedloop. Masculiniteit; wat is het in de praktijk?

• Discussies worden gevoerd om te winnen. Ten koste van anderen;
• IJdelheid wordt gepromoot, om er ‘het beste‘ uit te zien. Ten opzichte van anderen;
• Succes moet je laten zien, om de prestaties van anderen kleiner te maken;
• Excuses maken zijn geen optie, want daarmee verloochen je jezelf;
• De mensen waarmee je je omringt, moeten positief afstralen op jou als individu;
• Leg de oorzaak van problemen altijd buiten jezelf, want fouten maken is geen optie.

Het overkoepelende doel is dus om altijd de bovenliggende partij te zijn. Nooit op te geven. Niet jezelf te laten kennen.

Lees ook ons artikel over de quote “Ik heb niets fout gedaan“.

Relatieproblemen bij masculiniteit

Als we de vier noodzakelijke pijlers onder een relatie erbij pakken, dan begrijp je waarom het moeilijk relateren is aan mensen met masculiniteit.

Waar Verbinding vraagt om openheid en emotionele beschikbaarheid, leert toxische masculiniteit juist om afstand te houden en emoties te onderdrukken. Vertrouwen groeit uit zelfvertrouwen en kwetsbaarheid, maar wordt in de manosphere vervangen door controle en wantrouwen. Zonder vertrouwen, geen relatie. Verantwoordelijkheid dragen vereist zelfinzicht en betrokkenheid, terwijl toxische mannelijkheid verantwoordelijkheid vaak afschuift via dominant gedrag. En verantwoording afleggen voor je gedrag, de kern van volwassen relaties, is onmogelijk als elke fout wordt gezien als gezichtsverlies.

Zo ondermijnt toxische mannelijkheid stuk voor stuk de fundamenten waarop een gezonde relatie rust.

Wel ‘man’, maar niet volwassen

Toxische masculiniteit is in veel opzichten het tegenovergestelde van volwassen gedrag, zoals beschreven in het artikel over volwassenheid. Waar volwassenheid vraagt om zelfreflectie, empathie, moreel besef en het dragen van verantwoordelijkheid, moedigt toxische mannelijkheid juist impulsiviteit, emotionele onderdrukking en het externaliseren van schuld aan. Je kunt dus wel ‘man’ zijn in taal, voorkomen en presentatie, maar nog steeds níet volwassen. Als je emoties ontwijkt, zelfvertrouwen mist en status belangrijker vindt dan integriteit, dan vertoon je het gedrag van een adolescent. Zo zorgt toxische masculiniteit voor mannen die groot lijken, maar klein doen.

Masculiniteit: wat is het volgens de neurowetenschap?

Toxische masculiniteit is vaak een neurologische respons op dreiging. Het activeert het limbisch systeem van ‘vechten’ en ‘vluchten’ en onderdrukt sociaal-emotionele verwerking. Het ervaren van veiligheid binnen relaties, het reguleren van emoties en het doorleven van zelfvertrouwen zijn cruciaal om deze reflexen af te bouwen. Interventies die zelfreflectie, empathie, zelfregulatie en sociale connectie versterken, helpen bij het ombuigen van deze patronen. Maar let op.

Onderdeel van de masculiene aanpak is dat je juist géén kwetsbaarheid laat zien. Bij de Gedragscoach zien we gevallen in alle leeftijdscategorieën met (toxische) masculiniteit. Dat wil zeggen dat deze aanpak decennia lang het normaal kan zijn voor masculiene mensen. Sterker nog, wat hou je als mens over als je het níet meer zou hebben? Ben je benieuwd of iemand met toxisch masculien gedrag écht wil veranderen?

Stel dan deze checkvraag: “Wat vind jij zelf dat er misgaat in je relaties?”

Detox programma tegen masculiniteit

Bij De Gedragscoach bieden we een detoxprogramma tegen masculiniteit. We begeleiden hierbij de omgeving van masculiene mensen. Niet om mannelijkheid te veroordelen, maar om de schade te herstellen die ontstaat wanneer masculiniteit verhardt tot dominantie, kilte of emotionele onbereikbaarheid. We richten ons op de partners, kinderen, collega’s en familieleden die soms jarenlang hebben geleefd met spanning, conflict en eenrichtingsverkeer in contact. Enkele voorbeelden uit onze praktijk.

• Vechtscheiding: waar elke poging tot overleg eindigt in controle, dreiging of escalatie en kinderen klem komen te zitten tussen loyaliteiten;
• Emotionele afstand tussen ouder en kind: waar een ouder fysiek aanwezig is maar innerlijk onbereikbaar en kinderen zich niet gezien voelen;
• Angstcultuur op de werkvloer: waar masculiene dominantie en autoriteit, doorontwikkeling, veiligheid en reflectie onderdrukken;
• Partners die zichzelf verliezen: in een relatie met een masculien persoon die geen ruimte laat voor gelijkwaardigheid of emotionele veiligheid;
• Familieleden die niet meer durven confronteren: omdat elk gesprek uitdraait op defensiviteit, sarcasme of emotionele afwezigheid.

In ons programma leren we toxisch masculien gedrag te herkennen en het systeem te doorbreken.