Grenzen stellen bij ongewenst gedrag: hoe pak je dit aan?

Iedereen heeft grenzen, maar niet iedereen stelt ze. Zelfs niet bij ongewenst gedrag van anderen. In dit artikel gaan we in op het belang van grenzen stellen en hoe je dat doet bij ongewenst gedrag. Het stellen van grenzen is noodzakelijk voor een gezond gevoel van eigen-waarde.

In het kort

Grenzen stellen, is een vaardigheid die je moet leren;
Doe je dit niet, dan faciliteer je ongewenst gedrag van anderen;
Daarnaast ondermijnt het jouw gevoel van eigen-waarde;
Bij grenzen stellen, kun je pushback verwachten;
In dit artikel bespreken we de aanpak richting grenzen stellen.

Stel jij grenzen, of alleen de ondergrens?

Iedereen kent momenten waarop je je aan het gedrag van een ander stoort. Iemands toon, manier van doen of het feit dat afspraken niet worden nagekomen. Toch spreken we die irritaties lang niet altijd uit. Sterker nog, nogal wat mensen geven zelden tot nooit hun grenzen aan. Waardoor zij de ander veel ruimte geven en die ruimte vervolgens ook ingenomen wordt. Het belang van grenzen aangeven is daarom groot. Het zorgt ervoor dat jouw eigen grond beschermd wordt, waardoor je bij je-zelf kunt blijven. Voor sommige mensen blijkt dit veel moeilijker te zijn dan voor anderen.

Uiteindelijk stellen alle mensen minimaal één grens, namelijk de ondergrens. Het probleem met de ondergrens is dat hij meestal gepaard gaat met negatieve emoties. Omdat een ander ‘te ver’ gaat, wordt er emotioneel teruggeduwd. Vanwege boosheid wordt een gesprek waarin iemand vanuit zijn ondergrens communiceert, zelden productief. Effectief grenzen stellen begint niet bij het moment waarop je ontploft. Bij gezond grenzen stellen komen geen negatieve emoties te pas. Het begint bij het op voorhand herkennen en daarna communiceren waar jouw grenzen liggen. Weten welk gedrag je accepteert en welk gedrag je ongewenst vindt, heeft een belangrijke signaalfunctie voor jouw omgeving. Anderen begrijpen waar je vandaan komt en krijgen de kans om rekening te houden met jou. Als zij dat niet doen, nadat jij duidelijk aangegeven hebt wat jij verwacht, dan noemen we dat ‘ongewenst gedrag’ van de ander.

Wat is grenzen stellen?

De sociale psychologie reikt aan dat grenzen stellen gaat over het vermogen om je persoonlijke ruimte, waarden en autonomie te beschermen tijdens contact met anderen. Veel mensen hebben de neiging om zich aan te passen aan groepsnormen en sociale verwachtingen. Dit maakt het moeilijk om af te wijken van de norm of “nee” te zeggen. Grenzen stellen vraagt volgens de sociaal psychologen om assertiviteit: je eigen behoeften en grenzen kenbaar maken, zonder de relatie te schaden. Het is een manier om je zelfbeeld te beschermen en psychologische veiligheid te waarborgen.

De toegepaste gedragsanalyse (ABA) kijkt er veel concreter naar en spreekt niet over containerbegrippen zoals ‘ruimte’, ‘waarden’ of ‘autonomie’. Grenzen stellen is een vorm van instructies geven aan de ander over welk gedrag je verwacht. Die ander krijgt dit gedrag als ‘trigger’ aangereikt voor het vertonen van het ‘gewenste gedrag’. Als gewenst gedrag ontstaat, dan moeten daar positieve consequenties aan verbonden worden. Als ongewenst gedrag ontstaat, dan worden aangereikte grenzen overtreden en is een negatieve consequentie nodig. Deze negatieve consequentie heet ‘straf’.

Bij ongewenst gedrag, hoort straf te volgen als je tot een gedragsverandering bij de ander wil komen.

Grenzen stellen gaat dus bij beide wetenschappen over het vooraf (!) aanreiken waar je van bent en waar je voor staat. Zodat de omgeving de mogelijkheid krijgt zich te voegen. Door consistent te zijn in je reactie, leer je de ander welk gedrag acceptabel is en welk gedrag niet loont. Grenzen stellen bij ongewenst gedrag is geen morele afwijzing van de persoon, maar een functionele interventie om bepaald gedrag bij te sturen.

Welke ingrediënten zijn noodzakelijk bij grenzen aangeven?

Voor de meeste mensen leest het bovenstaande logisch, maar is de praktijk een stuk lastiger. Gezond grenzen aangeven heeft namelijk nogal wat ingrediënten nodig.

Het vooraf kunnen benoemen wat jouw grenzen zijn en waar jouw grenzen liggen;
De bereidheid om in te grijpen en “nee” te zeggen als iemand jouw grenzen overtreedt;
Standvastig blijven als de ander emotioneel reageert als jij jouw grenzen aangeeft;
Consequent zijn in het aangeven van grenzen en voet bij stuk houden.

Veel mensen denken dat grenzen stellen betekent dat je alleen maar “nee” zegt of boos wordt. Maar dat is eerder een te late reactie, dan grenzen aangeven.

Waarom lukt grenzen aangeven vaak niet?

Veel mensen hebben moeite om hun grenzen aan te geven. Aangezien ieder gedrag logisch is, is ook het niet (!) aangeven van grenzen van logisch.

Welke motor zien wij in onze praktijk achter hier níet aangeven van grenzen?

Mensen die anderen willen pleasen, komen hen zelfs tegemoet wanneer de eigen grenzen worden overschreden;
Nogal wat mensen zijn niet geoefend in het opmerken van ongewenst gedrag terwijl het plaatsvindt. Alleen pas achteraf;
Mensen die grenzen aangeven als een vorm van egoïsme zien, hebben op die manier een overtuiging die hen belemmerd;
Sommige mensen zijn zó gevoelig voor sociale acceptatie dat zij onmiddellijk toegeven zodra de ander emotioneel reageert;
Mensen gaan soms gebukt onder schuldgevoel of schaamte als zij iets ongewenst gedrag vinden en dit moeten benoemen.

Het vermijden van conflict is voor deze voorbeelden dus heel logisch. We horen vaak “laat maar” terug als redenatie achter de terugtrekkende beweging. Op korte termijn voorkom je weliswaar de pijn van confrontatie, maar op lange termijn levert dit een gevoel van minder-waardigheid op.

Gevolg géén grenzen aangeven: ongewenst gedrag

Grenzen aangeven is een essentiële vaardigheid in zowel het professionele als het privéleven. Of het nu gaat om werk, liefdesrelatie, vriendschappen of familie: iedereen krijgt te maken met situaties waarin grenzen worden opgezocht en overschreden. Krijg je het niet voor elkaar om grenzen aan te geven, dan komt de ander te dichtbij en wordt het gedrag van die ander niet gecorrigeerd. Waardoor het zich herhaalt. Want voor die ander is ongewenst gedrag geen ongewenst gedrag. Het is normaal gedrag. Want ieder gedrag is logisch, voor degene die het vertoont. Gaandeweg wordt daarmee het overschrijden van jouw grenzen het ‘normaal’ en is het corrigeren daarop vreemd. In de ogen van de ander.

“Heb je weer een podcast zitten luisteren of zo?” – kleinerende opmerking van iemand die gecorrigeerd wordt op grensoverschrijdend gedrag.

Hoe geef je grenzen aan?

Grensoverschrijdend gedrag kan in verschillende vormen voorkomen, van subtiele opmerkingen tot openlijke conflicten. Door bewust te zijn van je eigen grenzen en deze op een duidelijke manier te communiceren, kun je misverstanden en spanningen voorkomen. Het is daarbij belangrijk om een heldere boodschap over te brengen, zodat de ander precies weet waar jouw grenzen liggen. Hoe geef je effectief grenzen aan?

Spreek op voorhand verwachtingen uit over de relatie of samenwerking;
Probeer te confronteren op het moment dat ongewenst gedrag plaatsvindt;
Geef concreet aan welk gedrag of welke opmerking jij ongepast vindt;
Vervolg daarbij onmiddellijk met wat dat gedrag met jou doet;
Geef aan wat je in het vervolg van die persoon verwacht.

Het vermogen om je grenzen duidelijk aan te geven, helpt niet alleen om ongewenst gedrag te voorkomen, maar zorgt er ook voor dat je relaties gezond en respectvol blijven. Maar dat is het technische verhaal. De praktijk is lastig, om de ander soms emotioneel kan reageren, of via technieken toch weer terrein terugpakt.

Wat als ongewenst gedrag aanhoudt?

Een collega maakt een kleinerende opmerking tijdens een overleg op jouw suggestie. “Dat is wel erg naïef gedacht” en lacht erbij. Je stoort je eraan, maar laat het eerst lopen. Tijdens een volgend overleg gebeurt het opnieuw. Nu besluit je er wat te zeggen. “Die opmerking vind ik niet oké. Als je mijn voorstel naïef noemt, merk ik dat ik me niet serieus genomen voel. Als je kritiek hebt, wil ik dat je die inhoudelijk formuleert, zonder denigrerende toon. Nu reageert de collega met “Zo bedoel ik dat helemaal niet hoor, je moet ook niet alles zo persoonlijk nemen.”

Wat is nu je volgende actie? In dit voorbeeld respecteert jouw collega jouw grens niet. Sterker nog, het probleem wordt bij jou teruggelegd. Dit past bij de vaste aanpak van dominante mensen met geldingsdrang.

Ontken alles;
Geef altijd een ander de schuld;
Roep jezelf alvast als winnaar uit.

Je hebt te maken met een collega die ontkent en de schuld bij jou teruglegt. Niet zijn gedrag is ongewenst, maar jij bent iemand die zich alles persoonlijk aantrekt. Naast jouw ‘naïviteit’ is nu een nieuw verwijt geboren.

Bij ongewenst gedrag hoort straf

Eén van de belangrijkste wetmatigheden die geldt voor gedrag, is dat ongewenst gedrag straf verdient. In dit voorbeeld vertoont de collega ongewenst gedrag, waar hij op wordt aangesproken. Dat wordt genegeerd, om er vervolgens een nieuw verwijt aan toe te voegen. In gedragstermen betekent dit simpelweg dat jouw nette manier van communiceren, geen indruk maakt. De collega heeft dus een hardere consequentie nodig in dit voorbeeld, dan alleen jouw verzoek.

Straf is wat de persoon in kwestie als straf ervaart. Het gaat er dus niet om wat jíj straffend vindt, het gaat erom wat de ander als straf ervaart. Dat is soms veel steviger dan jij je voor stelt. Aangesproken worden op gedrag, maakt op deze collega geen indruk. Dit zien we veel vaker en dit dominante gedrag wordt ook wel masculien gedrag genoemd. Het vindt plaats in alle vormen van relaties, dus liefdesrelaties, gezinsrelatie, familie, de werkplek, vriendschappen en ga zo maar door. Als gedrag zich niet aanpast nadat jij dat hebt gevraagd, is er simpelweg meer kracht nodig.

Grenzen aangeven heeft relatie met jouw zelfbeeld

Grenzen aangeven helpt je om trouw te blijven aan je eigen behoeften en gevoelens. Wanneer je je grenzen niet duidelijk maakt, loop je het risico dat anderen daaroverheen gaan. Dit kan ertoe leiden dat jij je overbelast voelt, wat op de lange termijn kan uitmonden in burn-out of andere psychische klachten.

Op de werkvloer kan het niet aangeven van grenzen zorgen voor een hoge psychosociale arbeidsbelasting, misverstanden met collega’s en conflicten. Werknemers die te maken krijgen met grensoverschrijdend gedrag van collega’s of anderen, kunnen negatieve gevolgen ondervinden voor hun welzijn en productiviteit. Werkgevers hebben de verantwoordelijkheid om beleid te voeren dat erop gericht is psychosociale arbeidsbelasting te voorkomen en het welzijn van werknemers te beschermen. De cultuur binnen een organisatie kan veel invloed hebben op het individuele gedrag van medewerkers.

Ook in je privéleven kan het ontbreken van heldere grenzen leiden tot spanningen en het gevoel dat je niet jezelf kunt zijn. Door effectief je grenzen aan te geven, geef je niet alleen duidelijkheid aan anderen, maar zorg je ook voor jezelf. Het is een vorm van zelfzorg en zelfrespect. Je laat zien dat je je eigen behoeften serieus neemt en moedigt anderen aan hetzelfde te doen. Dit bevordert vertrouwen en open communicatie, zowel op het werk als thuis. Grenzen aangeven kun je leren en het is een belangrijke stap in persoonlijke ontwikkeling en het opbouwen van gezonde relaties.

Praktijkvoorbeeld: de oma die geen grenzen stelt

Oma is 80 jaar en past al zes jaar lang elke week op haar kleinkind van zes. Zij doet dit trouw en zonder enige aarzeling. Ze reist met de trein naar haar zoon toe, is altijd beschikbaar en staat letterlijk dag en nacht klaar. Ze zegt nooit nee. Maar nu heeft oma voor het eerst in jaren zélf een verzoek. Ze zou graag willen dat haar zoon haar zus bezoekt, een tante die oma dierbaar is. De zoon weigert. Hij zegt simpelweg: “Ik bepaal zelf wat ik doe”.

Voor oma is dit pijnlijk. Ze vraagt één ding op jaarbasis, tegenover 52 weken beschikbaarheid. Toch zegt ze er niets van. Ze slikt het in. Waarom? Omdat ze bang is voor afwijzing. Deze oma heeft een ‘gepreoccupeerde hechtingsstijl’. Ze maakt zich voortdurend zorgen of ze wel geaccepteerd wordt door haar kinderen. Daardoor durft ze geen grenzen te stellen. Niet tijdens het vele oppassen en niet op het afwijzen van haar verzoek.

De zoon vertoont hier ongewenst gedrag, maar wordt niet gestraft. Hij negeert de wederkerigheid, handelt zelfzuchtig en toont weinig empathie naar zijn moeder toe. Omdat oma haar zoon niet begrenst, wordt de zoon bevestigd in het beeld dat hij “zelf bepaald wat hij doet”. Dit leidt op de lange termijn tot grensoverschrijdend gedrag. Niet alleen naar oma, maar naar de relaties om hem heen. De zoon krijgt nooit de feedback dat zijn gedrag niet klopt. En dus verandert er niets.

Geen grenzen stellen heeft grote gevolgen

Deze waargebeurde casus illustreert hoe het niet stellen van grenzen niet zonder gevolgen is. Grenzen stellen is niet hetzelfde als ‘nee zeggen uit boosheid’. Het is een manier om duidelijk te maken wat je nodig hebt en wat je belangrijk vindt. Door dat niet te doen, voed je – onbewust – grenzenloos gedrag aan de andere kant.

En dat gedrag is niet alleen belastend voor jou, maar ook schadelijk voor de ander. Een mens leert namelijk alleen als hij begrensd wordt. Juist door de omgeving, die met liefde en duidelijkheid feedback geeft op gedrag dat niet passend is. In dit voorbeeld is de zoon nooit begrensd. Dit wordt tegenwoordig helikopter ouders of curling ouders genoemd. Niet begrensd in zijn kindertijd, niet in zijn puberteit, niet als jongvolwassene. Altijd werd zijn gedrag geslikt, genegeerd of beloond. Het gevolg: deze zoon ontwikkelde geen zelfreflectie, want hij is nooit gecorrigeerd. Hij komt niet tot groei, want niemand houdt hem een spiegel voor. Hij is met zijn 50 jaar dus geen volwassene, maar een adolescent.

Wie is in dit voorbeeld het probleem? De zoon, of de moeder?
Laat het ons weten via het contactformulier

De impact van onvolwassenheid is groot. Deze zoon kreeg geen stabiele liefdesrelatie van de grond. Hij wisselde steeds van baan of haakte af in professionele omgevingen. Vriendschappen verwaterden of braken af. Telkens legt hij de oorzaak buiten zichzelf. Want hoe zou hij kunnen inzien dat hij de rode draad is in zijn eigen teleurstellingen, als niemand hem ooit heeft laten ervaren dat zijn gedrag gevolgen heeft? Daarom is grenzen stellen niet hard, maar helpend. Het is een daad van relationele verantwoordelijkheid. Geen grenzen stellen lijkt misschien liefdevol, maar het is in feite iemand het zicht op zijn eigen gedrag onthouden.

Soorten grenzen

Grenzen zijn er in allerlei vormen en het is belangrijk om te weten welke soorten grenzen er bestaan. Zo zijn er psychische grenzen, die te maken hebben met je mentale ruimte, je gevoelens en je persoonlijke overtuigingen. Deze grenzen worden overschreden wanneer anderen te veel van je vragen, je onder druk zetten of je gevoelens negeren. Fysieke grenzen gaan over je lichaam en de mate van contact dat je prettig vindt. Denk aan situaties waarin iemand te dichtbij komt, je ongevraagd aanraakt of je persoonlijke ruimte niet respecteert.

Het respecteren en aangeven van zowel psychische als fysieke grenzen is essentieel om ongewenst gedrag te voorkomen en om gezonde relaties te onderhouden. Door je bewust te zijn van waar jouw grenzen liggen, kun je ze op een duidelijke manier communiceren. Dit helpt niet alleen om grensoverschrijdend gedrag te herkennen, maar ook om te voorkomen dat je over je eigen grenzen heen gaat. Heldere grenzen zorgen voor duidelijkheid en wederzijds respect, zowel op de werkvloer als in je privéleven.

Grenzen aangeven in relaties

Grenzen aangeven in relaties is zoals gezegd van groot belang om een gezonde balans te bewaren tussen geven en nemen. In elke relatie, of het nu gaat om een partner, familielid of vriend, is het essentieel om open te communiceren over je behoeften en wensen. Dit ontstaat niet vanzelf. Door duidelijk te maken wat je wel en niet prettig vindt, voorkom je misverstanden en ongewenst gedrag. Op die manier werk je aan Vertrouwen binnen relaties en zonder vertrouwen, is er geen relatie.

Grenzen aangeven in relaties vraagt om eerlijkheid en respect, zowel voor jezelf als voor de ander. Daarnaast: doorzettingsvermogen. “Laat maar”, is geen optie. Het is belangrijk om te beseffen dat grenzen kunnen veranderen naarmate je relatie zich ontwikkelt of je persoonlijke situatie verandert. Door regelmatig te communiceren en je grenzen aan te geven, bouw je aan vertrouwen en een diepere verbinding. Zo ontstaat er ruimte voor persoonlijke groei en wederzijds begrip en voorkom je dat kleine irritaties uitgroeien tot grotere conflicten.

Of niet. We zien ook relaties die onder druk komen te staan zodra één van de personen besluit om meer op eigen grond te staan. Vooral in de dynamiek tussen een dominante partner en een onderdanige partner, neemt de veiligheid bij de dominante partner af zodra de ander meer eigen ruimte claimt. De spelregels van de relatie veranderen in zo’n geval sterk en we zien dat de dominante partner niet altijd om kan gaan met een gelijkwaardige relatie.

Grenzen aangeven op het werk

Op de werkvloer is grenzen aangeven essentieel om je eigen behoeften te beschermen en een gezonde werkdruk te behouden. Het is belangrijk om duidelijk te zijn tegenover collega’s en je leidinggevende over wat je verwacht en waar je grenzen liggen. Dit voorkomt dat je structureel te veel hooi op je vork neemt, wat kan leiden tot burn out of andere psychische klachten. Je mag van een werkplek verwachten dat er ingegrepen wordt bij grens overschrijdend gedrag.

Grenzen aangeven op het werk betekent dat je aangeeft wanneer je werkdruk te hoog wordt, wanneer taken niet bij jouw functie passen, of wanneer je behoefte hebt aan rust of pauze. Door op een assertieve en duidelijke manier te communiceren, geef je niet alleen je eigen grenzen aan, maar draag je ook bij aan een open en respectvolle werksfeer. Dit helpt om psychosociale arbeidsbelasting te verminderen en zorgt ervoor dat iedereen zich veilig en gewaardeerd voelt. Vergeet niet dat het aangeven van je grenzen geen zwakte is, maar juist een teken van zelfvertrouwen en verantwoordelijkheid voor je eigen welzijn.

Wanneer is ongewenst gedrag, ongewenst?

Wat jij als grensoverschrijdend gedrag of ongewenst gedrag ervaart, hoeft voor een ander niet zo te zijn. Ongewenst gedrag is namelijk context- en persoonsafhankelijk. Het is gedrag dat botst met jouw normen, waarden of ruimte. Andere mensen kunnen andere grenzen hebben dan jij. Wat jij op het werk als brutaal ervaart, noemt een ander misschien assertief. Wat jij in een vriendschap ervaart als opdringerig, ziet de ander als betrokkenheid. Toch zijn er wel een aantal zaken aan te reiken die we allemaal als ongewenst gedrag zien.

Ongewenst gedrag op de werkvloer kan verschillende vormen aannemen, zoals pesten, discriminatie, agressie en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Pesten en pestgedrag uiten zich in vernederend, intimiderend of vijandig gedrag dat het welzijn van medewerkers schaadt. Discriminatie betekent dat iemand ongelijk wordt behandeld op basis van bijvoorbeeld huidskleur, geslacht of leeftijd. Agressie omvat fysiek of verbaal agressief gedrag, vaak door externe personen, wat kan leiden tot psychische en lichamelijke klachten. Seksueel gedrag verwijst naar ongewenst seksueel getint gedrag, zowel verbaal, non-verbaal als fysiek, dat een grote impact kan hebben op slachtoffers.

Grensoverschrijdend gedrag = botsende werkelijkheden

Als jij gedrag als ongewenst ziet, maar de ander niet, ontstaat er frictie. De ander zal zich verzetten, ontwijken of zelfs boos worden. Dit noemen we pushback. Veel voorkomende reacties zijn die van ‘ik heb niets fout gedaan’ of andere vormen van emotioneel onvolwassen gedrag.

In feite beperk jij met het aangeven van grenzen de bewegingsvrijheid van de ander en dat voelt bedreigend. Vooral als die ander zichzelf niet ziet als ‘grensoverschrijder’. Dit zie je vaak terug bij ongewenst gedrag op het werk, waar collega’s en leidinggevenden verschillend omgaan met verantwoordelijkheid, communicatie of sociale omgangsvormen. Collega’s spelen hierbij een belangrijke rol. Zij kunnen betrokken raken als mededader, slachtoffer of omstander. Het is essentieel dat collega’s elkaars grenzen respecteren en samen bijdragen aan het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag. Daarnaast kan een hoge werkdruk bijdragen aan het ontstaan van grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer.

De aanpak. Grenzen stellen met kracht én kalmte

Om gedrag effectief te begrenzen heb je drie dingen nodig:

Inzicht in het gedrag en de motivatie erachter;
Bereidheid om te begrenzen, ook als het ongemakkelijk voelt;
Volharding om consequent te blijven, ook bij pushback.

Het ontwikkelen van zelfvertrouwen is essentieel voor het stellen van grenzen. En omgekeerd. Door het stellen van grenzen ontwikkel je zelfvertrouwen. Veel mensen vinden het lastig om grenzen te stellen omdat ze anderen niet willen teleurstellen.

Reflecteer op je eigen grenzen met de volgende vragen:

Waar voel ik mij ongemakkelijk bij?
Wát voel ik dan precies aan emotie of gevoel?
Wanneer merk ik dat ik over mijn eigen grens ga?
Wat heb ik nodig om mijn grenzen wél te kunnen stellen?
Hoe kan ik aangeven wat ik wel en niet wil?

Jouw grens

Het kennen en aangeven van je eigen grenzen is een belangrijk onderdeel van persoonlijke ontwikkeling. Iedereen heeft unieke grenzen, die kunnen veranderen naarmate je groeit of je situatie verandert. Het is belangrijk om te erkennen dat jouw grenzen er mogen zijn en dat het aangeven ervan essentieel is voor gezonde relaties en je eigen welzijn.

Grenzen aangeven helpt je om conflicten te voorkomen, je eigen behoeften serieus te nemen en een diepere verbinding met anderen aan te gaan. Het vraagt soms oefening en zelfreflectie om te ontdekken waar jouw grenzen liggen en hoe je ze op een effectieve manier kunt communiceren. Wees niet bang om je grenzen te herzien of aan te passen als je merkt dat je behoeften veranderen. Door bewust te zijn van je eigen grenzen en deze duidelijk aan te geven, investeer je in je persoonlijke groei en in het opbouwen van respectvolle relaties met de mensen om je heen.