Wat is geldingsdrang en hoe ontstaat het?

De drang waarmee iemand zich ten opzichte van anderen wil laten gelden, noemen we geldingsdrang. In dit artikel gaan we in op het verschijnsel en waar het vandaan komt.

Wat is geldingsdrang?

Geldingsdrang is een niet te stoppen neiging om jezelf voortdurend ten opzichte van anderen te profileren en positioneren. Mensen met geldingsdrang willen zich laten ‘gelden’ naar anderen toe en worstelen voortdurend om de ‘bovenliggende partij’ te zijn. Om dat te kunnen bereiken moet de eigen situatie voortdurend met die van anderen vergeleken worden. Bij geldingsdrang is de behoefte aan status, erkenning of dominantie de onderliggende bron van deze behoefte.

Betekenis van geldingsdrang: ‘De (psychologische) neiging om zich te laten gelden‘
Dikke van Dale

Concurreren, vergelijken, promoten

Geldingsdrang wordt zichtbaar als je opmerkt dat mensen via woorden en gedrag laten zien dat zij moeten concurreren met anderen en zich om die reden voortdurend vergelijken met anderen. Jezelf voortdurend presenteren aan anderen – promoten – is veelvoorkomend gedrag bij geldingsdrang.

Voorbeelden van geldingsdrang

• Het negatief oordelen over het uiterlijk van anderen, voor een goed gevoel;
• Een voortdurende behoefte aan meer macht en status, om invloed uit te oefenen;
• Het vergelijken van het eigen vermogen of inkomen met dat van anderen;
• Het bagateliseren van de kennis van anderen, om hen uit positie te houden;
• Een gesprek overnemen door met kracht eigen ervaringen te communiceren;
• Sportieve prestaties met anderen vergelijken op snelheid, kracht of hoogte;

Geldingsdrang gaat over jezelf profileren ten koste van anderen. Een groep mensen is voor mensen met geldingsdrang een hiërarchie en er kan er maar één de mooiste / slimste / krachtigste / machtigste zijn. De wereld valt dan ook uiteen in ‘winnaars’ en ‘verliezers’. Wat is de bron van dit mechanisme?

Geldingsdrang volgens de sociale psychologie

Binnen de sociale psychologie wordt geldingsdrang gezien als een uiting van de behoefte aan status en erkenning binnen een groep. Geldingsdrang manifesteert zich in gedrag waarmee iemand zich probeert te onderscheiden of boven anderen probeert te plaatsen. Volgens de dual strategies theory zijn er grofweg twee manieren waarop mensen status nastreven. Via prestige, zoals bewondering voor kwaliteiten en expertise, of via dominantie zoals macht en controle. Mensen met een sterke geldingsdrang laten vaker gedrag zien dat gericht is op competitie, vergelijking en zelfpromotie. Onderzoek toont aan dat geldingsdrang samenhangt met een hoge mate van jezelf sociaal vergelijken met anderen, gevoeligheid voor statusverlies en vaak ook met afgunst of rivaliteit. Dit gedrag komt niet voort uit oppervlakkige verwijten zoals ijdelheid, maar heeft vaak te maken met een kwetsbaar, instabiel of negatief zelfbeeld. Geldingsdrang is een strategie is om dat kwetsbare zelfbeeld te beschermen of te versterken.

Geldingsdrang volgens de neurowetenschap

Vanuit de neurowetenschap wordt geldingsdrang verklaard vanuit diepgewortelde neurologische systemen die op zoek zijn naar status, beloning en sociale hiërarchie. Hersengebieden zoals de prefrontale cortex, het striatum en de amygdala spelen een centrale rol in het waarnemen van sociale positie en het reguleren van competitiegedrag. Onderzoek toont aan dat het nastreven van status en erkenning vergelijkbare beloningscircuits activeert als fysieke beloningen zoals voedsel of geld. Status en erkenning zijn dus noodzaak en wekken dopamine op. Dit betekent dat het verkrijgen van sociale waardering letterlijk verslavend kan zijn. Het triggert dezelfde neurotransmitters als andere vormen van genot of succes.

Tegelijkertijd blijkt dat mensen met een hoge gevoeligheid voor statusverlies ook verhoogde activiteit vertonen in het anterior cingulate cortex. Dit is een gebied dat pijn en sociale dreiging verwerkt. Geldingsdrang ontstaat enerzijds doordat het brein sociale waardering als noodzakelijk ziet, maar sociale afwijzing als een bedreiging ervaart. Daarom kunnen mensen met een sterke behoefte aan positie, macht en status emotioneel reageren wanneer zij aangesproken worden op hun sociaal ongepaste gedrag. Dit leidt vervolgens weer tot emotioneel onvolwassen gedrag, met alle gevolgen van dien.

Geldingsdrang volgens de toegepaste gedragsanalyse

Als we praktische naar gedrag kijken, dan zien we observeerbaar gedrag dat tot stand komt binnen een specifieke omgeving. Geldingsdrang is gedrag dat wordt bekrachtigd door de omgeving en oplevert iets op voor de persoon. Als de omgeving aandacht, bewondering, status of het gevoel van controle biedt zal deze omgeving vaker opgezocht worden. Gedrag kan ook ontstaan door het vermijden van negatieve consequenties. Om afwijzing, onzekerheid of niet gezien worden te voorkomen, worden mensen genegeerd bij wie de geldingsdrang niet tot stand mag komen.

Geldingsdrang binnen relaties

In relaties zien we vaak asymmetrische verhoudingen tussen twee mensen, indien één van de twee geldingsdrang heeft. Een dominant persoon heeft nodig dat de ander zich klein maakt in de omgeving van die ander. Want alleen dan ervaart de dominante persoon veiligheid. Als tijdens het verloop van de relatie de verhoudingen verschuiven, doordat de ander niet meer accepteert ‘klein’ gehouden te worden, verliest de dominante persoon op den duur interesse. Voorafgegaan door een periode van verzet en pogingen om de ander ander toch weer te verkleinen.

Geldingsdrang: maak van bravoure zelfvertrouwen

Geldingsdrang wordt vaak gezien als krachtig of dominant gedrag, maar in werkelijkheid verhult dit gedrag vooral een gebrek. Onder de drang om je te profileren, te vergelijken en te concurreren schuilt meestal geen zelfvertrouwen, een gebrek daaraan. Geen stabiel zelfbeeld, geen innerlijke rust en het onvermogen om jezelf als waardevol te zien zijn de drijfveren achter geldingsdrang.

Mensen met geldingsdrang leven vaak als solisten. Niet omdat ze dat willen, maar omdat ze het idee hebben dat zij zonder profilering en presentatie niet gezien worden. Mensen met geldingsdrang hebben zelfverzekerdheid verwisseld voor bravoure en proberen op die manier om het tekort heen te werken. .

Als je iemand ontmoet die gedreven wordt door geldingsdrang, kijk dan eens voorbij het gedrag. Vraag je af: wat mist hier? Wat maakt dat deze persoon niet durft te leunen? Niet durft te relativeren? Waarom is de vergelijking met anderen telkens nodig om jezelf bestaansrecht te geven? In plaats van mee te gaan in het spel van wie groter, beter of succesvoller is, kun je ook proberen de onderliggende behoefte zichtbaar te maken. Want wie voortdurend moet bewijzen dat hij ertoe doet, voelt zich diep van binnen vaak onzichtbaar.

Bronnen

Henrich, J., & Gil-White, F. (2001) – The evolution of prestige: Freely conferred deference as a mechanism for enhancing the benefits of cultural transmission.

Lange, J., & Crusius, J. (2015) – Dispositional envy and narcissism: The role of social comparison.

Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002) – The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy.

Zink, C. F., et al. (2008) – Know Your Place: Neural Processing of Social Hierarchy in Humans.

Eisenberger, N. I., et al. (2003) – Does rejection hurt? An fMRI study of social exclusion.

Izuma, K., Saito, D. N., & Sadato, N. (2008) – Processing of social and monetary rewards in the human striatum.

Cooper, Heron, & Heward (2020) – Applied Behavior Analysis (3rd ed).

Hanley, G. P., et al. (2003) – Functional analysis of problem behavior: A review.

Skinner, B.F. (1953) – Science and Human Behavior.