Hoe herken je oprechte excuses? Over het verschil tussen échte spijt en vermijden.

Heb jij dat ook weleens meegemaakt? Iemand zegt ‘sorry’, maar het voelt leeg. Niet verbindend, maar ontwijkend. Hoe herken je oprechte excuses? In dit artikel leggen we uit hoe je oprechte excuses herkent en hoe géén excuses eruit zien. Excuses hebben pas nut als ze gaan over de ander en niet over het vermijden van jouw ongemak.

Niet alle excuses, zijn excuses

Voor de zoveelste keer is het werk slordig opgeleverd. Jij mag het vervolgens oplossen. Op het moment dat je de moed bij elkaar raapt en kritische feedback geeft aan  jouw collega, komt het antwoord. “Daar heb ik nog iets te doen”. De woorden klinken als een excuus, maar er klopt iets niet. Je voelt je niet gehoord, eerder afgewimpeld. En terecht. Want dit zijn geen excuses.

In dit artikel leer je hoe je oprechte excuses herkent. Ook nemen we je mee in hoe géén excuses klinken. Waarom het voor sommige mensen onmogelijk is om hun excuses aan te bieden, verklaren we. Excuses zijn ontzettend belangrijk om relaties opgeruimd te houden, maar niet iedereen krijgt het voor elkaar om te doen wat nodig is als er een fout gemaakt is. Dat heeft gevolgen voor de relatie.

Het nut van excuses

Ieder gedrag heeft een bepaald nut en het uitspreken van excuses (= gedrag) heeft ook nut. Het maken van oprechte excuses is namelijk noodzakelijk voor een relatie. Toch zien we in de praktijk twee soorten excuses.

1. Excuses die tot herstel leiden. Oprechte excuses leiden tot herstel van iets dat verkeerd gegaan is;
2. Excuses als strategie. Sorry zeggen om de spanning te verlagen, maar zonder verantwoordelijkheid te nemen.

Je begrijpt dat de gevolgen voor de ander heel verschillend zijn. Bij herstel excuses is voor de ander de situatie meestal afgedaan en kan de relatie worden vervolgd. Als excuses puur worden ingezet als strategie, dan levert dat voor de ander uiteindelijk meer frustratie op. Want de Verantwoordelijkheid voor de relatie wordt niet genomen. Het is om die reden belangrijk om oprechte excuses te herkennen en niet oprechte excuses op te merken.

Excuses die herstellen

Het herkennen, erkennen en bekennen dat je iets verkeer hebt gedaan, laat zien dat je in staat bent om je-zelf kwetsbaar op te stellen richting de ander. Je toont empathie voor de manier waarop de ander behandeld is en wil dat herstellen. Je ziet je eigen aandeel onder ogen en kan dat benoemen. Via inlevingsvermogen heb je door waarom de ander geraakt is. Dat maakt dat de ander verbinding ervaart en er sprake is van een helend effect.

Noodzakelijke ingrediënten:

• Een gevoel van verantwoordelijkheid;
• Ontwikkeld gevoel van empathie voor de ander;
• Inlevingsvermogen in de ander;
• Het kunnen benoemen van het effect voor de ander;
• Het vermogen jezelf kwetsbaar op kunnen stellen;
• Niet willen relativeren of verklaren van jezelf.

Bij excuses die herstellen, doe je iets voor de ander.

Excuses die vermijden

Als je verantwoordelijkheid wil vermijden, maar toch door wil met de samenwerking, dan wordt het gedrag daarop afgestemd. Mensen die niet in staat zijn om oprechte excuses aan te bieden, hebben daar iets op gevonden. Ze wekken de suggestie van excuses en hebben geleerd dat ze hier meestal mee wegkomen. Voor de ander hebben deze excuses over de langere termijn geen nut. Er wordt namelijk niets opgeruimd en het gevoel dat er iets niet klopt, blijft hangen. Wat mis je als je géén oprechte excuses aan een ander aan kunt bieden?

Aanwezige belemmeringen:

• Een blokkade om jezelf kwetsbaar op te kunnen stellen;
• Het negeren van verantwoordelijkheid voor de ander;
• Beperkt of niet ontwikkeld gevoel van empathie;
• Een drijfveer om altijd de schuld buiten jezelf te plaatsen;
• Het aangeleerde gedrag om altijd te ontkennen.

Bij excuses die verantwoordelijkheid vermijden, wil je gezichtsverlies van jezelf voorkomen.

Oprecht excuses aanbieden

Onderzoek toont aan dat hoe completer een excuus is, hoe groter de kans op herstel van vertrouwen, vergeving en relationele reparatie (Lewicki et al., 2016; Schumann, 2014). Mensen ervaren een excuus als oprecht wanneer het niet alleen spijt uitdrukt, maar ook specifiek, persoonlijk en actiegericht is.

Hoe bied je op een oprechte manier je excuses aan?

• Maak specifiek wat er verkeerd gegaan is;
• Erkennen de impact en benoem dit;

• Neem de volledige verantwoordelijkheid;

• Biedt aan hoe je in het vervolg het anders gaat doen;

• Laat ruimte voor de ander om te reageren.

Een oprechte verontschuldiging draait om erkenning, empathie, verantwoordelijkheid en herstelbereidheid.

Hoe ontsnappen mensen aan excuses aanbieden?

Als je niet in staat bent om excuses aan te bieden, verzin je ontsnappingsmogelijkheden.

Mensen die geen oprechte excuses maken, doen wél iets anders. Ze gebruiken vaak slimme strategieën om spanning te vermijden, controle te houden of hun zelfbeeld te beschermen. In plaats van specifiek gedrag te benoemen, blijven ze vaag en algemeen. Dat maakt het lastig om ze ergens op aan te spreken. In plaats van de impact op de ander te erkennen, verleggen ze de aandacht naar hun eigen intentie of gevoel. “Ik bedoelde het goed” klinkt aardig, maar laat de ander met lege handen achter. In plaats van volledig verantwoordelijkheid te nemen, schuiven ze de oorzaak af op omstandigheden of de ander, of doen ze alsof het allemaal wel meevalt. In plaats van herstel voor te stellen, sluiten ze het gesprek liever af. “Laat maar, het is al goed” is geen herstel, maar een exit. In plaats van ruimte te geven aan de ander, bepalen zij het tempo. Ze willen snel doorgaan, vergeving forceren of het onderwerp afsluiten. Want daar hebben ze belang bij.

Voorbeelden van strategische excuses

Hoe herken je onvolledige excuses?

• “Ik heb daar nog iets te doen”. ‘Daar’ en ‘iets’ zijn niet specifiek, dus geen excuses;
• “Misschien had dat anders gemoeten”. ‘Misschien’ stelt dat er wellicht helemaal geen excuses nodig zijn;
• “Sorry dat jij je zo voelt”. ‘Jij’ bent degene met een probleem, niet ik;
• “Het spijt me als je dat zo hebt ervaren”. ‘Jouw’ beleving is het probleem, niet datgene wat verkeerd ging;
• “Het was niet mijn bedoeling”. De intentie als excuus gebruiken, alsof dat iets af doet aan wat verkeerd ging;
• “Ik was moe / druk / afwezig, daarom gebeurde het”. De oorzaak buiten jezelf leggen om onder schuld uit te kunnen;
• “Oké, dan sorry hoor.” Toegeven onder dwang, maar niet vanuit oprechte erkenning;
• “Ik zeg toch sorry?” Waarbij het woord ‘sorry’ het doel zou zijn van het gesprek;

• “Laat maar, het is al goed”. De veroorzaker beslist dat erkenning niet meer nodig is;

• “Laten we het gewoon vergeten”. Suggestie om de draad weer op te pakken, zonder herstel.
• “Het kwam gewoon even verkeerd over”. Jouw beleving is het probleem, niet het probleem zelf;
• “Zo ben ik nu eenmaal”. De persoonlijkheid als excuus, om verantwoordelijkheid te kunnen vermijden;
• “Sorry, maar jij deed ook…” Een excuus met daarop direct een aanval. Want er moet gescoord worden;
• “Sorry voor de miscommunicatie”. Niemand is verantwoordelijk, want het lag aan onbegrepen taal;
• “Ik had niet door dat het zo overkwam”, waarmee je via een ‘inzicht’ de aandacht afleidt;
• “Je weet dat ik het goed bedoelde”, een ander voorbeeld van de intentie als rugdekking;
• “Ik wil geen ruzie, oké?“. Eigen behoefte aan rust staat centraal, niet de schade aan de ander;
• “Als ik iets verkeerd heb gedaan, sorry.” Waarmee niet vast staat dat er iets verkeerd is gezegd;
• “Sorry dat dit zo groot wordt gemaakt.” Waarmee de dader slachtoffer wordt. De klassieke draai.

Waarom sommige mensen geen excuses maken

Het is belangrijk om je te realiseren dat sommige mensen geen oprechte excuses kúnnen maken, omdat dit niet te combineren is met hun zelfbeeld. Excuses maken vraagt namelijk het erkennen dat je iets verkeerd gedaan hebt. Sommige mensen stappen echter onmiddellijk in de reflex ‘Ik heb niets fout gedaan’ als zij worden aangesproken op hun gedrag.

Deze reflex is vaak geen bewuste keuze, maar een automatische reactie die voortkomt uit zelfbescherming. Door iets toe te geven, zou het beeld dat ze van zichzelf gaan wankelen. Die interne spanning, ook wel cognitieve dissonantie genoemd, wordt dan opgelost door de verantwoordelijkheid buiten zichzelf te leggen. “Het lag aan de ander”, “Jij vat het gewoon verkeerd op”, of “Je overdrijft”.

Aangesproken worden op gedrag activeert bij veel mensen het limbisch systeem van ‘vechten’ en ‘vluchten’ en onderdrukt de sociaal-emotionele verwerking in de prefrontale cortex. In de kern komt het erop neer dat mensen die geen excuses kunnen maken, zich vaak onveilig voelen en een laag zelfbeeld hebben.

Zolang iemand zichzelf niet als ‘iemand die fouten mag maken’ kan zien, wordt excuses maken een bedreiging voor het ego in plaats van een brug naar verbinding. Daarmee is er eigenlijk altijd sprake van “zo ben ik nu eenmaal”, ook al wordt dat niet altijd zo benoemd. Er wordt dus geen verantwoordelijkheid genomen voor het eigen gedrag. Omdat dit wil zeggen dat je aanspreekbaar bent op je gedrag. Dat is voor een groep mensen simpelweg ondragelijk.

Excuses maken gaat over verantwoordelijkheid dragen

Excuses maken gaat over verantwoordelijkheid dragen. Niet alleen voor wat je hebt gedaan, maar ook voor wat het met de ander heeft gedaan. Een oprechte verontschuldiging betekent dat je erkent dat jouw gedrag impact had, los van je intentie. Het vraagt dat je je ego opzij zet, niet om jezelf kleiner te maken, maar om de relatie groter te maken. Als oprechte excuses uitblijven, verdwijnt vertrouwen. Zonder vertrouwen is er geen relatie. Vertrouwen ontstaat wanneer de ander voelt: jij ziet wat je hebt aangericht en je neemt daar verantwoordelijkheid voor.

Verantwoordelijkheid nemen is de sleutel tot volwassen relaties. Het verschil tussen een strategisch excuus en een oprechte sorry zit niet in de woorden, maar in de bereidheid om écht iets te dragen. Wie durft te zeggen “ik zat fout” zonder zichzelf te verdedigen, kiest niet voor controle maar voor verbinding. Onderzoek laat zien dat de kans op vergeving met 60% toeneemt bij een oprecht excuus. Dus nee, excuses maken maakt je niet zwak. Het maakt je veilig, voor de ander én voor jezelf. Als je merkt dat je ergens nog iets hebt laten liggen, begin dan vandaag. Kies één gesprek waarin jij opnieuw verantwoordelijkheid kunt nemen. Niet om de schuld te dragen, maar om de relatie te dragen.

Bronnen

Lewicki, R. J., Polin, B., & Lount, R. B. (2016). An exploration of the structure of effective apologies. Negotiation and Conflict Management Research, 9(2), 177–196;

Schumann, K. (2014). An affirmed self and a better apology: The effects of self-affirmation on transgressors’ responses to victims. Journal of Experimental Social Psychology, 54, 89–96;

Baumeister, R. F., Stillwell, A. M., & Heatherton, T. F. (1994). Guilt: An interpersonal approach. Psychological Bulletin, 115(2), 243–267;

Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press;

LeDoux, J. (1996). The Emotional Brain. Simon & Schuster;

Gottman, J. M. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown Publishing.